Een dal, deur voor deur
Dertien jaar Bitcoin in Trentino, van de kapper in Cavalese tot Lightning aan de toonbank. Elk feit heeft zijn voetnoot, en waar de bronnen het niet eens zijn, zeggen we dat.
Voor de naam
De data
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| September 2012 | Amadori spreekt over Bitcoin op een TEDx in Pordenone |
| November 2013 – februari 2014 | In Cavalese betaal je baard en haar in bitcoin; ANSA schrijft erover |
| November 2014 | De Oro Stube in Povo: “ja, ja, gaaf” |
| 28 januari 2015 | Het biertje in bitcoin bij Mani al Cielo, in Rovereto |
| 3 mei 2015 | Het domein inbitcoin.it wordt geregistreerd |
November 2014, Povo, op de heuvel boven Trente. Een onderzoeker vraagt de pizzeria bij het onderzoekscentrum of ze bitcoin wil accepteren. Hij vraagt het half voor de grap, en de Oro Stube antwoordt: “ja, ja, gaaf”.1 De eerste betalingen zijn van die maand.2
De onderzoeker heet Marco Amadori. Hij komt uit de wereld van Debian: hij ontwikkelde Debian Live, waarover hij in Padua zijn afstudeerscriptie in de informatica schreef, en sinds 2011 is hij technoloog in de onderzoekseenheid voor het web van data van de Fondazione Bruno Kessler.3 Bitcoin intrigeert hem sinds 2011-2012, vanwege de vrije software.4 In september 2012 spreekt hij erover op een TEDx in Pordenone.5
In 2013 begint hij te minen: met Flavio en de vrienden van Trentino Sistemi probeert hij de eerste ASIC's, en met Soppa laat hij tussen 2013 en 2014 de S2's draaien in de kelder van de opticien. Ook in 2013 ontvangt het cryptografielab van de Universiteit van Trente het eerste technische congres over Bitcoin in Trentino.2

In 2014 komt de directeur van zijn instituut bij de Fondazione Bruno Kessler terug van een conferentie in Californië met die naam in zijn hoofd, en hij vraagt de zo'n 500 onderzoekers of iemand er iets van weet. Ze noemen de naam van Amadori. Na drie kwartier praten vraagt hij hem erover te spreken voor alle onderzoekseenheden. Het seminar wordt in oktober gepland: ze verwachten een stuk of twintig mensen, er komen er meer dan 150.6
Zo was het niet altijd gegaan. De eerste keer dat hij er met zijn baas over had gesproken, vertelt hij elders, kreeg hij te horen dat Bitcoin leek op “een oplossing op zoek naar een probleem”.7
Er is sprake van een onderzoekseenheid over Bitcoin bij FBK, acht of negen maanden voor die van het MIT. Dan verandert de politiek, de budgetten worden gekort, de eenheden samengevoegd. “We hadden in Italië het eerste universitaire centrum kunnen hebben”, zegt Amadori, die die bezuiniging beschrijft als de duw om startups te beginnen.8
Maar vóór iedereen is er iemand die er op eigen houtje komt. Sinds november 2013 kun je in Cavalese, in het Val di Fiemme, baard en haar in bitcoin betalen: de Barbieria Boschetto, opgericht in 1870 en nu in de vijfde generatie, is de eerste zaak in Trentino die het doet. Sinds 16 november 2013 staat hij op Coinmap, de kaart van wie bitcoin accepteert,9 en in januari 2014 schrijft ANSA erover.10
In via Bronzetti werken de zonen Marco en Sandro; de eerste betaling komt in februari 2014, van een vriend, om het te proberen. Pinnen kan er daarentegen niet. De zaak belandt in een schriftelijke vraag van de Kamerleden Luigi Bobba en Michele Anzaldi aan de minister van Economie.11 Ook Il T Quotidiano laat het begin in 2024 in 2013 vallen.12

In januari 2015 is Mani al Cielo aan de beurt, in Rovereto: een berichtje over de pizzeria is tot daar doorgedrongen, en een klant van de bar zegt dat hij Amadori kent. Die klant wordt later een van zijn ontwikkelaars.13 Op 19 januari speelt L'Adige met de achternaam van Amadori, ook een bekend Italiaans kippenmerk: “Die niets met de kippen te maken heeft”.14
Op 28 januari betaalt hij Gianpaolo Rossi, de eigenaar, een biertje in bitcoin. Twee jaar later maakt Rossi de rekening: “Die 3 euro zijn nu 15 geworden”.15 Bij het inrichten van de eerste twee zaken in Rovereto helpt de eerste ontwikkelaar van de groep, Sebastiano Guerzoni, codenaam Beba.2
Er is geen bedrijf en zelfs niet het idee om er een op te richten. Het domein inbitcoin.it wordt op 3 mei 2015 geregistreerd.16 Alles draait op virtuele machines die Trentino Sistemi uitleent, met een schil rond BitPay die de dienst eenvoudig genoeg maakt voor een pizzabakker.2
Het idee om er een beroep van te maken, ontstaat uit een weigering. De winkeliers vragen of ze het ook mogen doen zoals de anderen, en Amadori begint, om ze te ontmoedigen, steeds hogere prijzen te noemen. Ze betalen toch.17 Sommige zaken drukken de uitleg-pdf af die hij als onderzoeker heeft geschreven en delen die uit aan klanten; als het eerste artikel verschijnt, ontdekt iemand dat Bitcoin niet door iemand uit Rovereto is uitgevonden.18
Een toekomstige partner herinnert zich dat hij zich bij een winkel aanbood als eerste klant en hoorde dat “een zekere Marco” daar al langs was geweest.19 De bijlage van december 2015 noemt het “gezond bekeringswerk”.20 Amadori herinnert het zich zo: geen deur-aan-deur, winkeliers die andere winkeliers nadeden, en een paar vragen in de zaken waar hij al met de eerste ontwikkelaars dronk.21
Ieder zegt ja om een eigen reden: de eerste om stoer te doen, het veganistische restaurant uit antisysteemgevoel, een kiosk uit lokale trots op een Trentiner onderzoeksproject.22

2015: de kranten merken het op
In dat jaar
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| April | Confcommercio Trentino vraagt zich af of het voor een hotel loont om bitcoin te accepteren |
| 25 juli | De eerste betaling in het register van de Valley |
| November | In Pordenone ontvangen een stripwinkel, een broodjeszaak en een uitgeverij betalingen in bitcoin |
| 1 december | De bijlage: “zelfs de pompbediende vraagt of je met bitcoin wilt tanken” |
| December | Rovereto “Italiaanse hoofdstad van bitcoin”: 18 adressen |
De eerste betaling in het register van de Valley draagt de datum 25 juli 2015. In april heeft Confcommercio Trentino zich al afgevraagd of het voor een hotel loont.23 In november bereikt het nieuws Pordenone: in Torre, via Piave 26, beginnen een stripwinkel, een broodjeszaak en een uitgeverij betalingen in bitcoin te ontvangen, dat dan iets meer dan 300 euro waard is.24
Die stripwinkel, herinnert Amadori zich tien jaar later, stond binnen een week in drie lokale kranten.25
De bijlage van 1 december beschrijft een tocht over de Strada del Vino waarop “zelfs de pompbediende vraagt of je met bitcoin wilt tanken”.20
Intussen werkt Amadori ook in Milaan. 2015 en 2016 zijn de jaren van het BlockchainLab van Giacomo Zucco, waar hij onderzoeker is.26 Samen met andere startups en bitcoininitiatieven krijgt hij onderdak in via Copernico, en hij herinnert zich ze als de jongens van via Panisperna, maar dan in via Copernico. Daarna nemen hij en Beba een appartement in Sesto San Giovanni.2
2016: het bedrijf
In dat jaar
In april gaat Amadori als journalist voor Assobit naar Kopenhagen, naar de eerste Europese editie van Money 20/20, de beurs van de digitale financiële wereld: meer dan drieduizend mensen en een kaartje van ruim drieduizend euro. Hij gaat erheen, schrijft hij, om iemand te zoeken die hem kan uitleggen waarom Bitcoin zal mislukken.
Hij vindt vooral apps die gebouwd zijn op de gewone creditcards, “een vloot renaissancekoetsen vol munten”, en hij sluit af met een herschreven Ungaretti: “Je staat als Kodak, in de schappen, bij de Mediaworld”.27 Daar komt ook zijn fakkel van de crypto-anarchie vandaan.
In juni 2016 wordt inbitcoin opgericht, met achttien vennoten en een kantoor in Milaan.28 Naast Amadori staat Nicola Vaccari, voor iedereen Nik: medeoprichter, later financieel directeur, hij zal de Valley de “grootste demo ter wereld” noemen en haar economie “de korte keten van bitcoin”.29 Eromheen verzamelt zich een team van een twintigtal ontwikkelaars.30 In september kun je in Trente betalen bij het Tim-centrum aan piazza Duomo, bij de Apple Premium Reseller en voor een lunch in bierhuis Forst.31
Wie de Valley heeft gemaakt, vertelt elke bron op zijn eigen manier. De bijlage van 2015 schrijft alles toe aan één persoon.20 Il T Quotidiano spreekt in 2024 van een project dat “van onderop is ontstaan”.12 Amadori noemt zichzelf “een van de vaders”.32 Starita vindt twee mensen die dezelfde ronde langs winkels maakten zonder elkaar te kennen.19 De andere namen staan onderaan.
Jaren later zal Vaccari die periode in Lugano vertellen met de zinnen van Amadori. 2014: “Kijk nou, ze beginnen dingen te doen!”. 2016: “We beginnen een bedrijf dat sw ontwikkelt voor deze wereld … maar denk niet dat je eraan verdient, als je wilt verdienen koop je gewoon bitcoin!”. 2017: “We beginnen nog een bedrijf dat bitcoin verkoopt, anders vraagt iedereen het aan mij en ik wil sw ontwikkelen!”. 2023: “We staan op de rand van het succes … ik zei je toch dat de bedrijven niet dienden om geld te verdienen, maar we hebben een #bitcoinvalley”.33
In 2016 noemen de anderen hun startups blockchain. Zij kiezen inbitcoin.34 De software voor de winkeliers bestaat al meer dan een jaar: de eerste commit is van 1 mei 2015, en twee weken later komt Beba, die er tien jaar aan zal werken.35
De ontwikkelaars worden in bitcoin betaald en geven die uit met de wallet die ze zelf schrijven, die vanaf november Altana heet, in de bar met het betaalsysteem dat ze zelf schrijven.36 Al op 24 juni, in Rovigo, bij Pillole di Futuro, presenteert Amadori inbitcoin als een bedrijf met een werkweek van 32 uur en een salaris in bitcoin dat elke dag wordt uitbetaald.26 Hij denkt dat het de eerste werknemers in Italië waren die zo werden betaald, en de salarissen in bitcoin zijn gedocumenteerd: in februari 2018 vertellen drie van hen erover bij Le Iene.37
In die jaren richten Amadori en een paar vrienden een bedrijf op met het kapitaal gestort in bitcoin: vijf bestuurders, er zijn er drie nodig om uit te geven. De regel staat in het geld geschreven, en de notaris komt er niet aan te pas.38
Op 19 december, in een vertaalbestand van de site, verschijnt de naam voor het eerst in een gedateerd document: “inbitcoin valley”.39
2017: de etalage
In dat jaar
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| Augustus | Het netwerk splitst zich en SegWit wordt geactiveerd |
| 31 augustus | De schoolkantine van de Vallagarina wordt opgewaardeerd in bitcoin: 11.107 leerlingen |
| 26 oktober | Panorama zet Bitcoin op de cover |
| 7 november | De Provinciale Raad van Trente neemt motie nr. 174 aan |
| 5 december | Wired beschrijft de Comproeuro, in via Rialto |
| December | RaiNews24 noemt Rovereto de hoofdstad van Italië voor bitcoin |
In het begin, vertelt Amadori, raadden ze kortingen af: “bitcoin was iets kostbaars en dat ga je niet verkwanselen”. Dan bereikt bitcoin 2.000 euro en de barman van Mani al Cielo geeft om het te vieren 25% korting. Ze zeggen hem dat het te veel is. Daar staat ook een bitcoinautomaat: een paar klanten doorzien de truc, kopen bij de automaat en drinken met 20% korting. Eén klant komt een keer per week met zijn 50 euro en krijgt ze niet op, want de koers stijgt.40
De barman
0:21“Maar wat gebeurde er op een gegeven moment? Een barman in Rovereto, ergens in het verre jaar 2000-nogwat, toen bitcoin 2000 euro bereikte, dus je kunt nagaan wanneer het was door naar de markt te kijken, besloot om het te vieren zelfs 25% korting te geven op alles wat in bitcoin werd betaald.”
25% is te veel
0:23“En wij waren het die hem zeiden: nee, 25% is te veel, hoogstens 20%. Waarom? Niet omdat het voor ons iets uitmaakte: je mag ook 80% korting geven als je bitcoin accepteert, dat is echt geen probleem. Maar toen leek het ons dat hij het product bitcoin aan het verkwanselen was. Eigenlijk wilde hij het vieren en veel meer bitcoin van zijn klanten krijgen.”
Bij Mani al Cielo neemt een medewerkster haar hele salaris in bitcoin.15 Ivan, van pizzeria Da Papi, begint ze aan het begin van het jaar te accepteren en houdt bijna alles wat hij ontvangt.41
Intussen vertelt de Valley overal over zichzelf. Tussen april 2017 en november 2018 houdt Nicola Vaccari zestien van de bijeenkomsten waarvan de slides bewaard zijn: de accountants van Venetië, de Rotary van Riva del Garda, het Festival dell'informazione indipendente in Arco, tot Bologna en Reggio Emilia. Hij belooft “de grootste DEMO ter wereld, zichtbaar vanuit de ruimte” en schrijft in zijn bio dat hij al twee dagen geen euro gebruikt.42 De volledige Ronde van Italië telt 47 bijeenkomsten in 26 steden.
In augustus splitst het netwerk zich: wie grotere blokken wil, vertrekt met een andere munt, en SegWit wordt geactiveerd. Wie ongelijk had, financierde wie gelijk had: “ze verkochten gewoon hun bitcoin om nepbitcoin te krijgen”.43
In september komt het grootste nieuws. Op 31 augustus schrijft de Comunità della Vallagarina de ouders dat het tegoed van de schoolkantine kan worden opgewaardeerd met “betalingen in BITCOIN (virtuele digitale munt) zonder commissiekosten”: het gaat om 11.107 leerlingen en zo'n 900.000 maaltijdbonnen per jaar. Il Dolomiti noemt het de eerste openbare dienst in Italië die zo te betalen is.44 Een jaar later herhaalt de Comunità dezelfde zin in de brief voor 2018-19.45


Op 26 oktober zet Panorama Bitcoin op de cover en wijdt een pagina aan “Rovereto, de Bit Valley”, “de eerste Italiaanse community waar de digitale munt wordt verhandeld”.46
Op 7 november keurt de Provinciale Raad van Trente motie nr. 174 goed, “bevordering van het gebruik van bitcoin in Trentino”, van raadslid Alessio Manica: één stem tegen, vier onthoudingen.47 Op 21 november schrijft Il Dolomiti dat Argentea, van de groep GPI, een akkoord heeft gesloten met inbitcoin om betalen in bitcoin naar de gewone betaalterminals te brengen, met de supermarkten als doel.48
Op 5 december beschrijft Wired de eerste winkel in Italië waar je naar binnen gaat om bitcoin te kopen: de Comproeuro, in via Rialto, op de hoek.49 In de loop der jaren verhuist hij naar via Dante, waar de opticien van Soppa zat, en keert hij terug naar via Rialto, op nummer 16, een paar meter verderop, tegenover de hoek.2 Het openingsfeest is op 10 maart 2018.50 Een witte, minimalistische ruimte, met een bitcoinautomaat, die een bezoeker zal vergelijken met een startuphub in Rome.51

{: .essenziale }

De naam speelt met “compro oro” (ik koop goud), en een paar dames, vertelt Amadori, kwamen binnen in de overtuiging dat ze hun goud konden verkopen. Het mechanisme is hetzelfde: je brengt iets wat vroeger waarde had en je gaat naar buiten met iets modernders.52
Op 13 december loopt de zaal vol voor het seminar bij het Polo Meccatronica. Daarna, zegt Amadori, “is er niets gebeurd”.53 Hij stelt kosteloos een rotonde in de vorm van een B voor, zichtbaar op Google Maps: de tuinman moet je toch betalen, en “je hebt gratis viraliteit”. Ze doen het niet.54
RaiNews24 komt in december en noemt Rovereto de hoofdstad van Italië voor bitcoin.55
De winkel gaat open terwijl het netwerk verstopt zit: bitcoin on-chain verplaatsen, herinnert Amadori zich, “was een ramp”. In januari telt het register 60 betalingen, na de 132 van december, en intussen daalt de koers. De les trekken ze meteen: “toen was het Lightning Network nodig”.56
Dat jaar doet de grootste rekening in het register, een bar in Rovereto, 563 betalingen: geen andere rekening heeft er in elf jaar meer gedaan.
Een medewerkster koopt een Vespa om in de winkel te zetten. “De Vespa is voor mij een symbool van vrijheid, net als Bitcoin”, zegt ze tegen een onderzoeker.57
2018: Lightning aan de toonbank
In dat jaar
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| 11 januari | Amadori bij Santoro, in M |
| 14 februari | De Valley in de Kamer van Afgevaardigden, en bij Le Iene |
| 16 maart | De reportage van van Wirdum in Bitcoin Magazine |
| Begin juni | De eerste Lightning-node bij Mani al Cielo |
| 15 augustus | Il Fatto Quotidiano vertelt wie er blijft |
| 1 december | De etalages van de Valley bij Striscia la Notizia |
Op 11 januari zit Amadori bij Michele Santoro, in M, in een aflevering over banken en opgelichte spaarders. Hij spreekt over persoonlijke verantwoordelijkheid; Santoro verdedigt de onwetendheid van de klant die de bank vertrouwt en krijgt het applaus. “Ik vind het ongelooflijk”, zegt Amadori.58
Op 14 februari gaat de Valley naar het parlement. In de Kamer, in de Sala del Refettorio van Palazzo San Macuto, van 14.30 tot 18.30 uur, vertellen Marco Amadori, Luca Sannino en Nicola Vaccari over werknemers en leveranciers die in bitcoin worden betaald, en Sannino vraagt om duidelijke regels om Italië voorop te houden.59 Jaren later herinnert Amadori het zich als de Senaat, en met meer journalisten dan politici.60

Dezelfde datum draagt de reportage van Matteo Viviani voor Le Iene.37 Gianpaolo Rossi, van Mani al Cielo, vertelt dat hij de werknemers die dat willen en een paar leveranciers in bitcoin betaalt, en zijn barvrouw krijgt zo de helft van haar salaris. Drie ontwikkelaars zeggen dat ze hun hele salaris in bitcoin krijgen, al twee jaar. Om het risico lacht Rossi: “Als de achtbaan voor jou een probleem is, ga dan in de rupsbaan, niemand verplicht je”.
Tussen februari en mei komt Giovanni Daniele Starita naar Rovereto, student antropologie in Utrecht. Bij Mani al Cielo, de bar aan piazza Malfatti, kost zijn eerste gesprek met Amadori “een aantal biertjes”.61 In een paar dagen leert hij meer mensen kennen dan hij in Rome in weken zou hebben ontmoet.62 Het portret dat eruit voortkomt, staat in Waarom juist Rovereto.
Op 16 maart publiceert Bitcoin Magazine de reportage van Aaron van Wirdum, Real Users. Hij begint in de Comproeuro: een grijzende man heeft 80 kilometer gereden vanuit zijn dorp, installeert de wallet Altana, schrijft twaalf woorden op een blauw vel en stopt briefjes van 50 euro in de automaat. Hij wil een deel van zijn spaargeld buiten de bank zetten en geeft de voorkeur aan menselijk contact.41 In Rovereto, schrijft van Wirdum, weet iedereen dat hij in de Bitcoin Valley woont, ook wie zich niet voor bitcoin interesseert.
Het is het jaar met de meeste actieve rekeningen in het register: 48. Het project heet Terraforming en wil Bitcoin bewoonbaar maken: drinken, eten, de huur betalen63, tanken.64 De winkels bereiken Lignano Pineta, waar je in de Tenda bar de borrel betaalt,65 Pordenone en Bologna, dat zich de eerste Bitcoin City van Italië noemt en waar Enrico Cavicchioli een zaak van tien jaar verkoopt om de winkel te openen: “er ontbr(ak) nog maar één ding: Bitcoin”.66 Stefano Capaccioli brengt de casus naar Brussel, naar het CEPS, met de werknemers die elke maand kiezen in welke munt ze hun salaris krijgen.67
De formule
0:24“Terraformen van de Bitcoin Valley, vandaar Terraforming Bitcoin, en wat is onze strategie? Een winkel zoals deze, dus een Comproeuro op een nieuwe plek, diensten die de Comproeuro onder de winkeliers verspreidt, plus een reeks voorlichtingsavonden voor de burgers. Dit is, in grote lijnen, de formule van Terraforming.”
Uit deze groep ontstaan Bcademy, in Pordenone, om ontwikkelaars en juristen op te leiden, en Satoshi Design, dat zich bezighoudt met hoe je Bitcoin vertelt. In 2018 wordt ook een cursus van tien weken voor ontwikkelaars gegeven.68 In Trente ontstaat Alps, begonnen met mining in de kleine waterkrachtcentrales van Noord-Italië en volgens het bedrijf nu aan het werk in Oman, de Verenigde Staten en Bolivia: wij rekenen het tot de vruchten van dezelfde grond.69
Begin juni zet inbitcoin zijn eerste Lightning-node aan bij Mani al Cielo, en op 13 juni schrijft het dat op zijn eigen site.70 Een paar maanden eerder had iemand in Berlijn in een pub met Lightning betaald, maar tussen de laptops van de ontwikkelaars. Aan piazza Malfatti is het anders: “er was een betaalterminal in handen van de nietsvermoedende ober”, en de ontwikkelaars van RGB, die in die maanden daar samenkomen, betalen vanuit de tuin, ieder met een andere wallet.70 Op 29 juni, in Venetië, laat Amadori een video zien die een paar dagen eerder is opgenomen: een scheutje tonic extra in een gin-tonic, met Lightning betaald voor een minimaal bedrag.71
De nodes draaiden op experimentele kastjes, bedoeld voor de winkeliers en later uit gebruik genomen. Daarom staan die eerste betalingen niet in het register, dat de eerste Lightning-betaling op 1 december 2021 noteert.



De koers daalt sinds januari.
Op 15 augustus publiceert Il Fatto Quotidiano de reportage van Virginia Della Sala uit Rovereto. De dag ervoor is een bitcoin gezakt tot 5.960 dollar, en Bitcoin Obituaries heeft 307 overlijdensberichten geteld.72 “De zeepbel loopt leeg”, schrijft ze, en ze vertelt over wie er blijft. Op dezelfde dag is de scriptie van Starita gedateerd.
Op 1 december belanden de etalages van de Valley bij Striscia la Notizia.73


Striscia la Notizia, december 2018. Twee videostills van de pagina die erover berichtte.
Dat jaar ontvangt inbitcoin in Rovereto de eerste ontwikkelaarsconferenties van RGB,70 en in december publiceert het Lighter, zijn eerste opensourcesoftware: één interface voor de drie implementaties van Lightning. Amadori zegt nu dat “het of te vroeg was of we het niet genoeg hebben gepusht”.74
3 januari 2019, 19.15 uur
Tien jaar na het genesisblok roept de aankondiging uit Rovereto op tot een afspraak aan piazza Malfatti, bij Mani al Cielo, om op het exacte tijdstip te ontkurken: 19.15 uur, Midden-Europese tijd, zoals het eerste blok. Er zijn afspraken in veertien andere steden.75
000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f
Tussen covid en Lightning
In die jaren
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| April 2020 | Het register telt twee betalingen, maar de maand blijft niet leeg |
| Rond 2021 | De schoolkantines stoppen |
| 13 april 2021 | Le Iene komen terug naar Rovereto |
| November 2021 | Rai Re Start: “Rovereto, de stad van Bitcoin” |
| 2022 | Het laagste punt sinds 2016: 16 rekeningen en 126 betalingen |
| 2023 | Eén betaling in januari, 56 in september, bijna allemaal met Lightning |
In april 2020, met heel Italië in lockdown, telt het register twee betalingen: weinig, maar de maand blijft niet leeg. Sinds mei 2016 blijft er geen enkele maand leeg. Na covid houdt de startup van de ontwikkelaars op: sommigen werken nog, anderen doen het rustig aan.76
Rond 2021 stoppen de schoolkantines: de betalingen van de overheid worden gecentraliseerd, en de regio kan geen bitcoin meer accepteren zonder via Rome te gaan.77
Op 13 april 2021 komen Le Iene na drie jaar terug naar Rovereto en vragen wat de grootste verandering is geweest. De houding van de mensen, krijgen ze als antwoord. In dezelfde reportage vertelt een Argentijnse jongen van 26 dat hij alleen van bitcoin leeft: “ik heb eigenlijk nooit in euro betaald”.78 In november kopt Rai Re Start: “Rovereto, de stad van Bitcoin”.79
In 2022 zijn er zestien actieve rekeningen en 126 betalingen, het laagste punt sinds 2016. Januari 2023 telt er maar één. In september zijn het er 56, bijna allemaal met Lightning.
Geprobeerd en losgelaten
Wie experimenteert, slaat er wel eens een paar mis. Samen met de rotonde vertellen we deze drie nog altijd graag.
Eerste jarenNiemand heeft het ooit gewildHet schuifje euro en bitcoinIedereen koos het een of het ander80
Datum onbekendGestopt waar geen klanten warenHet verkoopteamEen winkelier raakt overtuigd, maar zonder mensen die betalen verliest hij zijn interesse81
Datum onbekendBij wet verboden om alleen te zijnDe onbemande automaat“De A van ATM is verboden”82De terugkeer
In die jaren
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| Sinds 2023 | De betalingen met Lightning zijn talrijker dan alle andere samen |
| September 2023 | Paolo Coletti gaat door Rovereto en betaalt met zijn telefoon |
| Februari 2025 | Cinco Días wijdt een reportage aan Rovereto |
| September 2025 | De Comproeuro sponsort Olympia Rovereto |
| 31 oktober 2025 | Het halloweensprookje |
| December 2025 | De winkel stopt met rechtstreeks kopen en verkopen |
| 27 november 2026 | De winkel in via Rialto sluit |
Sinds 2023 zijn de betalingen met Lightning talrijker dan alle andere samen: een telefoon en een QR-code zijn genoeg, en het gemiddelde bonnetje is 13 euro.
Coletti betaalt door heel Rovereto
In september 2023 gaat Paolo Coletti met zijn telefoon door Rovereto en betaalt hij in bars, winkels, de tabakszaak en bij de kapper.83 In 2024 komt Farida Nabourema, activiste uit Togo, de winkel binnen om te praten over Bitcoin en mensenrechten.84
Coletti herinnert zich een Festival dell'Economia in Trente, voor covid: een deskundige legt vanaf het podium uit dat cryptovaluta niet gebruikt worden, en iemand in het publiek steekt zijn hand op: “nou, ik laat er mijn haar mee knippen”.85


Cinco Días en Olympia
In februari 2025 wijdt de Spaanse economische krant Cinco Días een reportage aan Rovereto: 31 winkels van de ruim 950 in Italië volgens Quibitcoin, de hoogste concentratie van het land, en winkeliers die zeggen dat ze er spijt van hebben dat ze naar euro hebben omgewisseld.86 De krant noemt ook de Satoshi Spritz bij Radici, waarvan we het verhaal vertellen.
In september 2025 sponsort de Comproeuro Olympia Rovereto, zaalvoetbal in de Serie A2 Élite, en in de bar van het PalaMarchetti betaal je in bitcoin.87 Een maand later staat “Bitcoin Economy” op het podium van het Wired Next Fest, in Palazzo del Bene.
Op 31 oktober 2025, de verjaardag van de whitepaper, krijg je in de winkel een berijmd halloweensprookje cadeau, geschreven door Fede en Simon: De vloek van het verloren geld, waarin een oranje ridder het koninkrijk bevrijdt van de monsters van de inflatie. Het verschijnt ook als video.88 In november staat Orange Month in de etalage: “Vergeet Black Friday!”.89 En op 23 mei 2026 sluit de winkel voor één dag en neemt hij zijn toonbank mee naar BitCare in Brescia.90
MiCAR
In december 2025 stopt de winkel in via Rialto met rechtstreeks kopen en verkopen, vanwege de Europese MiCA-verordening (MiCAR), en op 27 november 2026 sluit hij.91 In de tabakszaak vragen ze je volgens Amadori inmiddels wel: “op de oude manier of Lightning Network?”.92
Lang leve de Bitcoin Valley
Sinds 1 juli 2026 mag in Italië alleen wie een MiCAR-vergunning heeft diensten rond bitcoin aanbieden, en de winkel in via Rialto heeft die niet kunnen krijgen. Hij heeft nooit de euro's of de bitcoin van iemand in bewaring gehad. Amadori heeft de wetgevers geschreven wat hij vraagt: een vereenvoudigd regime voor de kleintjes die niets in bewaring hebben en de erkenning van fysieke loketten als bolwerken tegen oplichting.
Om door te gaan had hij een bewaarder moeten hebben voor geld dat hij nooit in bewaring heeft gehad: “Het is alsof je een bakker verplicht graanvelden te bezitten, omdat de wet op het meel bedacht is voor Barilla”.93
In de loop der jaren heeft de Universiteit Utrecht rond de winkel een antropologische scriptie uit het veld geschreven en heeft de Bocconi een educatieve documentaire gedraaid.93
In Rovereto wordt intussen betaald, en in juli, vertelt Amadori, is een koffiezaak bitcoin gaan accepteren.94 Zijn tekst staat in De Bitcoin Valley is dood, lang leve de Bitcoin Valley. Het einde moet nog geschreven worden.
Wie het gemaakt heeft
Wie begon
Marco Amadori, onderzoeker bij de Fondazione Bruno Kessler, sprak er in 2012 al over op een TEDx. De machines werden uitgeleend door Flavio en de vrienden van Trentino Sistemi, de S2's draaiden in de kelder van de opticienszaak van Soppa.
Wie het overal vertelde
Nicola “Nik” Vaccari, medeoprichter en later financieel directeur van inbitcoin: 20 van de 47 bijeenkomsten waarvan de slides bewaard zijn, in 17 steden. Luca Sannino, medeoprichter, met hem en Amadori in de Kamer. Stefano Capaccioli, accountant, die de casus naar het CEPS in Brussel bracht. En de gedrukte pers: Amadori schreef over stemmen en blockchain in nummer 117 van het tijdschrift Formiche, Non conta chi vota, ma chi conta i voti, en verschillende artikelen voor het tijdschrift Crypto Wallet.95
Wie de software schreef
Sebastiano “Beba” Guerzoni, de eerste ontwikkelaar, tien jaar commits sinds mei 2015: een onvermoeibare ontwikkelaar, met een zeldzame creativiteit, vaak moeilijk te volgen voor gewone stervelingen door zijn bliksemsnelle redeneringen; vandaag runt hij in Udine La Bottega della Tecnologia, een winkel waar je bitcoin en kunstmatige intelligentie komt leren. Nicola Busanello, Martino Salvetti, Gabriele Ciolli, Antonio Parrella, Zoe Faltibà. De salarissen waren in bitcoin, en die werden uitgegeven in de bar waar hun betaalterminal draaide.
Wie de winkels en de scholen maakte
Alessandro Olivo, medeoprichter van de Comproeuro, en Federico Monti in Rovereto, Matteo Loperfido in Pordenone, Enrico Cavicchioli in Bologna. Guido Pascotto, Lia Correzzola en Claudio Gobber met Bcademy, in Pordenone sinds het voorjaar van 2018.41
Wie ja zei
Marco en Sandro Boschetto in Cavalese, de Oro Stube in Povo, Gianpaolo Rossi bij Mani al Cielo, Ivan van Da Papi, Le Radici. Door het register zijn 119 ondernemers gegaan, en anderen hebben het zelf geregeld.
Wie achter de toonbank stond
Vanaf december 2017, in via Rialto en een tijd lang in via Dante, legden ze uit wat een wallet is aan de mevrouw met de kinderen en aan wie 80 kilometer had gereden, en zeiden ze “stop” tegen wie op het punt stond geld te sturen naar iemand die hij op WhatsApp had gevonden. Eerst Greta en Elisa, daarna Giammario, daarna de onvermoeibare Elena en, als laatste, Federico: “de beste en best voorbereide van allemaal”, zegt Amadori.2
De vrienden van de Valley
Pindol (@Pindol83), die sinds 2019 een gids over Bitcoin voor beginners bijhoudt, tot op vandaag bijgewerkt.
Wie erbij was, met zijn handtekening. Deze lijst is geschreven door wie de documenten heeft gelezen. De muur Ik was erbij wordt geschreven door wie het verhaal heeft beleefd, één herinnering tegelijk.
De veertien deuren van 2016
De flyer van inbitcoin van oktober 2016 noemt veertien plekken waar je kunt betalen.96 Zeven staan nog op de kaart.
| Rovereto | Trente en omgeving |
|---|---|
| Mani al Cielo, piazza Malfatti 27 | Petrol Airport, via Tangenziale Sud 4/6 |
| Studio Ottico Soppa, via Dante 23 | Oro Stube, via Sommarive 10 |
| Bellezza Studio, corso Rosmini 92 | DG Informatics, via delle Orfane 23 |
| Ottica Guerra, corso Rosmini 7 | Telefonino Trento, piazza del Duomo 35 |
| L'Orto di Pitagora, piazza Malfatti 20 | Ristorante Forst, via Oss-Mazzurana 38 |
| Fantasia, via Fontana 14 | Ristorante Niky's, via S. Pio X 29 |
| Tabaccheria Turri, piazza Rosmini | Patiflex, via della Stazione 7, Mattarello |
De tijdlijn
Het hele verhaal in tien regels, elk met zijn bron.
| Wanneer | Wat | Bron |
|---|---|---|
| Januari 2014 | Kapsalon Boschetto in Cavalese is de eerste zaak in Trentino die bitcoin accepteert | ANSA |
| November 2014 | De Oro Stube in Povo accepteert bitcoin | Amadori |
| Januari 2015 | Een biertje in bitcoin bij Mani al Cielo in Rovereto | il Dolomiti |
| December 2015 | Rovereto “Italiaanse hoofdstad van bitcoin”, met 18 adressen | Bijlage van 1 december |
| Juni 2016 | inbitcoin wordt opgericht. De ontwikkelaars laten zich in bitcoin betalen | Milano Platinum, Le Iene |
| September 2017 | Schoolkantine te betalen in bitcoin, 11.107 leerlingen: eerste openbare dienst in Italië volgens il Dolomiti | Comunità della Vallagarina, il Dolomiti |
| November 2017 | Motie nr. 174 van de Provinciale Raad van Trente | Stuk van de Raad |
| December 2017 | Eerste winkel in Italië waar je bitcoin kunt kopen, volgens Wired | Wired |
| Februari 2018 | De Valley in de Kamer van Afgevaardigden | Persbericht, foto van de tafel |
| Juni 2018 | Lightning via een betaalterminal aan de bar, een van de eersten in Europa in een zaak die open is voor het publiek | Pagina van inbitcoin van 13 juni, video van 29 juni |
In hetzelfde jaar 2014 ontstond de Bitcoin City van Arnhem, in Nederland, die in 2018 meer adressen per inwoner had. Bitcoin Beach, in El Salvador, is van 2019, het Plan ₿ van Lugano van 2022.97
Luister naar de Valley: tien minuten stemmen De hele kroniek in een boek: pdf en EPUB De tijdmachine: elf jaar, maand na maand Lang leve de Valley: de tekst van Marco Amadori Alle cijfers van het register Gezegd aan de toonbank
-
Amadori bij Bitcoin.Report.Italia, 2026, min. 8; Il salotto di Paola e Alan, 2024, min. 24; “ja, ja, gaaf” bij Sicurezza Bitcoin, 2025, min. 10. ↩
-
Marco Amadori, getuigenis aan de redactie, november 2026. ↩↩↩↩↩↩↩
-
Curriculum vitae van Marco Amadori, bijgewerkt tot 15 december 2025. ↩
-
G. D. Starita, On Bitcoin usage, Techno-optimism and Participation, Universiteit Utrecht, 2018, p. 21-22. ↩
-
Amadori bij Salotto di Paola e Alan, 2024, min. 2 en bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 2. ↩
-
Marco Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 3 en bij Il salotto di Paola e Alan, 2024, min. 23. De bijlage van 2015 en il Dolomiti van 10 maart 2017 dateren de eerste opdracht, van directeur Paolo Traverso, in 2012. De cijfers van het seminar verschillen van het ene verhaal tot het andere. ↩
-
Amadori bij TEDxBelluno, 2022, min. 3. ↩
-
Barbieria Boschetto, “Dai fiorini ai bitcoin”; de data van Coinmap en van de eerste betaling van Marco en Sandro Boschetto, november 2026. ↩
-
Luciano Chinetti, Trentino, 7 maart 2014. ↩
-
Pagina van de Comproeuro in Il T Quotidiano, najaar 2024, kader “Le tappe fondamentali di Bitcoin in Trentino”. Dezelfde tekst online: il Dolomiti, 7 november 2024. ↩↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 7; datum uit de getuigenis aan de redactie. ↩
-
Fbk investe su bitcoin: «Invenzione rivoluzionaria», L'Adige, 19 januari 2015. ↩
-
Luca Pianesi, il Dolomiti, 10 maart 2017. ↩↩
-
Register van .it, vermelding inbitcoin.it: aangemaakt op 3 mei 2015. ↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 9. ↩
-
Amadori bij Alexander Lexx, 2022, min. 9. ↩
-
Starita, p. 27-28. Zin vertaald uit het Engels van de auteur. ↩↩
-
L. Pianesi, Qui la moneta digitale è già realtà, bijlage, 1 december 2015. ↩↩↩
-
Amadori bij Bitcoin.Report.Italia, 2026, min. 7 en bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 8. ↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 48. ↩
-
Bitcoin: le opportunità della moneta "intelligente", Confcommercio Trentino, 1 april 2015. ↩
-
Bitcoin, la moneta virtuale sbarca anche a Pordenone, knipsel van 21 november 2015. ↩
-
Marco Amadori, toespraak op ImpAct, Padua, 16 oktober 2025: zie De toespraak van Padua. ↩
-
Slides van Marco Amadori voor Pillole di Futuro, SPIN, Rovigo, 24 juni 2016: “Onderzoeker BlockchainLab (ex-FBK)” en “32 uur, dagelijkse salarissen in bitcoin”. De video verscheen op 7 januari 2017; de datum van de bijeenkomst staat in de beschrijving en op de oude perspagina van inbitcoin. De jaren van het lab, de straat en het huis komen uit de getuigenis aan de redactie, november 2026. ↩↩
-
Marco Amadori, Money 2020: Fintech o Finte?, verslag uit Kopenhagen ondertekend met “inbitcoin redazione”. De beurs vond plaats van 4 tot 7 april 2016 (AEO). ↩
-
Nasce inbitcoin, la prima azienda italiana dedicata al bitcoin, Milano Platinum, 4 oktober 2016. Het merk InBitcoin staat al in de pers van 2015. ↩
-
Bitcoin Voices, interview met Nicola Vaccari, 26 maart 2021. ↩
-
Alessia Gozzi, Quotidiano Nazionale, 2 april 2018. ↩
-
Bitcoin: a Trento Tim, Apple e la Birreria Forst accettano la moneta "virtuale", Trento Today, 22 september 2016. ↩
-
Amadori bij Salotto di Paola e Alan, 2024, min. 25. ↩
-
Nicola Vaccari, slides van Bitcoin Valley come fare, Lugano Plan ₿. ↩
-
Amadori bij Bitrefill, 2021, aan het begin. ↩
-
Codegeschiedenis van het systeem voor de winkeliers, commits van 1 en 14 mei 2015. ↩
-
Amadori bij Sicurezza Bitcoin, 2025, min. 10; de eerste werknemers in Italië, bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 6. De naam Altana: slides van Arezzo, 15 november 2016; in die van oktober heet de wallet nog Inbitcoin Wallet. ↩
-
Cosa sono e come funzionano i Bitcoin, Le Iene, pagina van 14 februari 2018, vanaf minuut 11. Transcriptie met Whisper. ↩↩
-
Il salotto di Paola e Alan, 2024, min. 19. Hij zegt “de eersten in Europa”; in 2022 herinnert hij zich een eerder geval in Verona. ↩
-
Codegeschiedenis van de site, commit van 19 december 2016. “Bitcoin Valley” verschijnt op 12 januari 2017. ↩
-
Amadori met Paolo Coletti, 2025, aan het begin; de automaat ook bij Bitrefill, 2021, min. 37. ↩
-
Aaron van Wirdum, Bitcoin Magazine, 16 maart 2018. ↩↩↩
-
Nicola Vaccari, slides van Blockchain Hype or Disruption, Rome, 30 mei 2017. ↩
-
Luca Pianesi, il Dolomiti, 13 september 2017. ↩
-
Comunità della Vallagarina, brieven aan de ouders, prot. 19452/26.6 van 31 augustus 2017 en prot. 20238/26.6 van 30 augustus 2018. ↩
-
Rovereto, la Bit Valley, Panorama, 26 oktober 2017, p. 45: de pagina staat in het persoverzicht. ↩
-
1° Anniversario di Comproeuro, 5 december 2018, met de post van 5 december 2017 en de kop van Wired. De Comproeuro noemt zich de eerste in Europa; Wired schrijft de eerste in Italië. ↩
-
Starita, p. 31 en 41. ↩
-
Amadori bij Alexander Lexx, 2022, min. 18 en bij LuxAlibi, 2022, min. 10. ↩
-
Amadori bij Salotto di Paola e Alan, 2024, min. 27. ↩
-
Starita, p. 35. Zin vertaald uit het Engels van de auteur, die op zijn beurt uit het Italiaans vertaalde. ↩
-
Persbericht van inbitcoin en verslag van de dag; slides van Luca Sannino, 14 februari 2018; Amadori bij LuxAlibi, 2022, min. 15. ↩
-
Il Criptoverso, 14 februari 2018; Amadori bij LuxAlibi, 2022, min. 15. ↩
-
Starita, p. 21 en 41. Zin vertaald uit het Engels van de auteur. ↩
-
Starita, p. 40-41. ↩
-
De huur, ja, echt. ↩
-
Si concretizza il Terraforming di inbitcoin, 25 september 2018. ↩
-
V. Zamarian, Svolta bitcoin: a Lignano apre il primo store, Messaggero Veneto, 28 juni 2018, p. 49. ↩
-
Comproeuro Bologna, 29 september 2018. ↩
-
Verso l'Internet del Valore in Europa?, 13 september 2018. ↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 76. ↩
-
Alps, “About” en “Projects”, gelezen op 14 november 2026: opgericht in Trente in 2018; tussen 2019 en 2022 meer dan 20 kleine waterkrachtcentrales in Noord-Italië, voor meer dan 5 MW; vandaag 240 MW geïnstalleerd in Oman, de Verenigde Staten en Bolivia. Het zijn gegevens van het bedrijf. De centrales: il Dolomiti, 2021, gesponsorde inhoud. De band met de Valley staat in De Bitcoin Valley is dood, lang leve de Bitcoin Valley. ↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 5 en bij Robin Seyr, 2024, min. 4. Documenten uit die tijd: pagina van inbitcoin van 13 juni 2018 en, dezelfde dag, Luca Sannino op de Bitcoin Milano Meetup, met de video van de betaling. ↩↩↩
-
V. Della Sala, Dalla Cripto Valley alle sagre, ecco cos'è rimasto dei bitcoin, Il Fatto Quotidiano, 15 augustus 2018, p. 16-17. ↩
-
L'origine dei bitcoin raccontata dal programma TV Striscia la Notizia, 3 december 2018. ↩
-
Bitcoin birth celebration, 3 januari 2019. ↩
-
Amadori bij Bitrefill, 2021, min. 7. De precieze datum verschilt tussen de interviews. Vandaag loopt het opwaarderen via pagoPA. ↩
-
Bitcoin: come funzionano, i valori, i rischi e l'esperimento di Rovereto, Le Iene, 13 april 2021, min. 5 en 8. Transcriptie met Whisper. Over de terugkeer: il Dolomiti, 28 februari 2021. ↩
-
Amadori met Paolo Coletti, 2025, min. 4. ↩
-
Amadori bij Sicurezza Bitcoin, 2025, min. 45 en bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 13. ↩
-
Amadori bij Bitrefill, 2021, min. 36, in het Engels: de zin is door ons vertaald. ↩
-
Paolo Coletti: Spendo Bitcoin su Lightning Network in giro per Rovereto, 8 september 2023. ↩
-
Affiche van de Comproeuro, 7 september 2024. ↩
-
Viaggio a Rovereto, samenvatting van een artikel uit Cinco Días, oude site van de Bitcoin Valley, 17 februari 2025, archiefkopie. ↩
-
Bitcoin for everyone, oude site van de Bitcoin Valley, 25 september 2025, archiefkopie. ↩
-
De flyer gedrukt eind oktober 2025, in het archief van de winkel; de video verschijnt op 31 oktober 2025 op het YouTube-kanaal van de Comproeuro. ↩
-
Etalagebordjes “Orange Month”, november 2025, in het archief van de winkel. ↩
-
Bericht in de etalage van 21 mei 2026: “De winkel blijft vrijdag 22 mei gesloten (zaterdag vind je ons op BitCare in Brescia)”; de prijslijst die voor de gelegenheid is gemaakt, in het archief van de winkel. ↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 10. De data komen uit de getuigenis aan de redactie, november 2026. ↩
-
Amadori bij Canale Italia, 2025, min. 19. ↩
-
Luca Andreazza, Chiude Comproeuro: un primato italiano che paga leggi scritte male e interpretate peggio, il Dolomiti, 6 november 2026. ↩↩
-
Amadori bij Final Step Bitcoin, 2026, min. 20. ↩
-
Marco Amadori, Non conta chi vota, ma chi conta i voti, Formiche nr. 117, tekst van de auteur. De artikelen voor Crypto Wallet: getuigenis aan de redactie, november 2026. ↩
-
Flyer van inbitcoin van oktober 2016, opgenomen in de slides van Marco Amadori voor de bijeenkomsten van oktober 2016 in Trente, Rovereto en Caderzone Terme. ↩
-
Arnhem: Cointelegraph, 28 mei 2014; de adressen per inwoner staan op de pagina voor de pers. Bitcoin Beach: AFP in de Taipei Times, 13 juni 2021. Plan ₿: Bitcoin Magazine, 3 maart 2022. ↩