Rovereto, zaterdag 21 november 2026 · Jaargang XIII, nr. 325 Blok 976951
nl
Bitcoin Valley
InhoudSluiten

Berichten uit het dal waar je met bitcoin betaalt.

Leren · Voor wie programmeert

Steganografie

Een bericht verstopt in de spaties aan het eind van de regels van een willekeurige tekst. Het was de meest geliefde oefening op onze avonden met de leerlingen van het ITIS Marconi: je begrijpt hem in vijf minuten en programmeert hem in een uur.

Cryptografie maakt een bericht onleesbaar, maar wie het onderschept, begrijpt dat er een geheim is. Steganografie doet het omgekeerde: ze laat het bericht leesbaar en verbergt dat het bestaat. Een brief over het weer, een vakantiefoto, de header van een technisch document: wie niet weet waar hij moet kijken, vindt niets om te ontcijferen en heeft geen reden het te proberen.

De truc met de spaties

In de ontwikkelaarscursus van 2018 vroeg de oefening dit: neem een tekstbestand en een geheim woord, en schrijf het woord aan het eind van de regels, een letter per regel.1 Elke letter wordt een getal, het getal acht binaire cijfers, en elk cijfer een teken dat je niet ziet: de spatie is 0, de tab is 1. De A is het getal 65, binair 01000001: een spatie, een tab, vijf spaties, een tab.

Editors tonen de spaties aan het eind van de regel niet, en een afdruk ook niet. De tekst blijft identiek, letter voor letter, en draagt het bericht met zich mee.

Voor het experiment is JavaScript nodig.

De dekttekst is het begin van BIP-32: de header is dezelfde als die van het notebook van 2018. In de kopie van het notebook hadden sommige regels al spaties aan het eind, overgebleven van een kopieer-en-plakactie: daarom haalt het programma eerst de spaties weg die het vindt, en schrijft pas daarna de zijne.

De fout van 2018

Het programma dat toen werd geschreven, werkte met ciao, het woord dat in het notebook werd geprobeerd. Het werkte ook met café: de é is teken 233, dat in acht binaire cijfers past. Met 5€ niet. De euro is teken 8364 en heeft er veertien nodig: het programma schreef ze allemaal, de decoder las er acht, en het bericht kwam terug als 5¬. Met een emoji, de lachende smiley 🙂 (teken 128578), kwam er een B terug.

Het experiment hierboven zet een stap meer: eerst maakt het van het bericht bytes met UTF-8, de codering die bijna alle programma's gebruiken, en dan schrijft het een byte per regel. De euro neemt drie regels in, maar komt terug als euro.

Verborgen betekent niet beschermd

Cryptografie en steganografie leggen de veiligheid op twee tegengestelde plekken.

Een goed cijfer houdt stand ook als de vijand de methode kent. Auguste Kerckhoffs schreef het in 1883: het systeem moet in handen van de tegenstander kunnen vallen zonder schade, en het geheim moet helemaal in de sleutel zitten.2 Daarom zijn SHA-256, AES en de handtekeningen van Bitcoin in elk detail openbaar, door duizenden mensen bestudeerd, en houden ze toch stand: de sleutel is een getal dat te groot is om te raden. Wie een versleuteld bericht onderschept, weet dat er een geheim is, maar leest het niet.

Steganografie daarentegen houdt stand zolang niemand weet waar hij moet kijken. Haar geheim is de methode: wie de truc met de spaties kent, leest alle zo verborgen berichten, zonder een sleutel te hoeven vinden. En ze heeft twee zwakten die cryptografie niet heeft.

  • Ze wordt ontdekt. Acht spaties of tabs aan het eind van elke regel zijn vreemd, voor wie ernaar zoekt. Hetzelfde geldt voor de verfijndere trucs: een bericht verstopt in de pixels van een foto verandert er de statistieken van, en er zijn programma's die ze meten. Als een verborgen bericht eenmaal is gevonden en niet versleuteld is, is het een bericht in klare tekst.
  • Ze breekt. Een mailprogramma dat de spaties aan het eind van de regels weghaalt, een chat die foto's opnieuw comprimeert, een editor die het bestand opschoont, is genoeg. Het bericht verdwijnt, wie het stuurde weet het niet, en wie het ontvangt vindt niets.

Juist daarom is het fascinerend: een geheim dat niet op een geheim lijkt en onder de ogen van wie ernaar zoekt doorgaat. En om dezelfde reden is het kwetsbaar. Wie het serieus meent, gebruikt de twee samen: eerst versleutelen, zodat het gevonden bericht niet te lezen is; dan verbergen, zodat niemand weet dat er iets te lezen valt.

In Python

Schrijf twee functies, met alleen de standaardbibliotheek: verberg(tekst, geheim), die de tekst met het bericht erin teruggeeft, en vind(tekst), die het eruit haalt. Open daarna het tabblad «Vind», druk op «De fles van de pagina» en download de tekst met «Download»: je programma moet hetzelfde bericht vinden als de pagina.

Een oplossing
def verberg(tekst, geheim):
    regels = [r.rstrip(" \t") for r in tekst.split("\n")]
    data = geheim.encode("utf-8")
    if len(data) > len(regels):
        raise ValueError(f"er zijn {len(data)} regels nodig, de tekst heeft er {len(regels)}")
    for i, byte in enumerate(data):
        regels[i] += format(byte, "08b").replace("0", " ").replace("1", "\t")
    return "\n".join(regels)

def vind(tekst):
    data = bytearray()
    for regel in tekst.split("\n"):
        staart = regel[len(regel.rstrip(" \t")):]
        if len(staart) == 8:
            data.append(int(staart.replace(" ", "0").replace("\t", "1"), 2))
    return data.decode("utf-8", errors="replace")

with open("bottiglia.txt", encoding="utf-8") as f:
    print(vind(f.read()))

Drie vragen voor daarna:

  1. Komt het bericht heelhuids aan als je de tekst in een chat of per e-mail stuurt? Probeer het met de programma's die jij gebruikt.
  2. git diff markeert de spaties aan het eind van de regels rood. Waarom zou een programmeur de truc meteen opmerken?
  3. Hoe zou je ervoor zorgen dat het bericht, ook als het gevonden wordt, niet te lezen is?

Tweeduizend vijfhonderd jaar verborgen berichten

Herodotus vertelt twee verhalen die nog steeds worden bestudeerd. Histiaios, aan het Perzische hof vastgehouden, wil zijn schoonzoon Aristagoras tot opstand aanzetten zonder ontdekt te worden: hij laat het hoofd van een vertrouwde slaaf scheren, tatoeëert het bericht op de schedel en wacht tot het haar weer is aangegroeid. De slaaf komt bij Aristagoras aan met maar één zin om over te brengen: scheer me en kijk.3 Demaratos, verbannen in Perzië, wil Sparta waarschuwen dat Xerxes oorlog voorbereidt: hij schraapt de was van een tafeltje, schrijft op het hout en bedekt het weer met was, zodat het tafeltje leeg lijkt. In Sparta begrijpt niemand het, tot Gorgo, de vrouw van koning Leonidas, bedenkt dat je de was moet wegkrabben.4

Het woord zelf komt daarentegen uit een boek. Rond 1499 schrijft Johannes Trithemius, een Duitse benedictijner abt, de Steganographia: van het Grieks steganós, bedekt, en gráphein, schrijven. Het lijkt een handboek om berichten over een afstand te sturen met de hulp van geesten, met hun namen en de formules om ze op te roepen.5 Het blijft ruim een eeuw handschrift, wordt in 1606 in Frankfurt gedrukt en in 1609 op de Index van verboden boeken gezet. Dat de eerste twee boeken cijfers waren, werd meteen begrepen, want met de druk kwam ook de sleutel uit; het derde, dat van de geesten van de planeten, is pas in 1996 ontcijferd door Thomas Ernst en in 1998 door Jim Reeds: ook daar waren de bezweringen versleutelde teksten.6

De truc met de spaties heeft ook een eigen programma: SNOW, van Matthew Kwan, al in omloop in 1998. De naam staat voor Steganographic Nature Of Whitespace, en het logo is een ijsbeer in een sneeuwstorm, want spaties aan het eind van regels vinden is als een ijsbeer in de sneeuw zoeken. Anders dan de oefening van 2018 kan SNOW het bericht ook versleutelen voor het te verbergen: de twee dingen samen, zoals hierboven gezegd.7

Een bitcoinbetaling is een handvol bytes, ongeveer 250: evenveel als een tweet. In 2015 schreef Amadori dat je hem kunt versturen op elke manier waarop 250 bytes doorkomen, «zelfs via een codering met Skype-smileys», en in 2017 gebruikte hij smileys om uit te leggen hoe moeilijk het is Bitcoin tegen te houden.8 Hetzelfde spel werkt om te verbergen: een rij emoji in een bericht op WhatsApp of Telegram, de herstelwoorden op de achtergrond van een vakantiefoto, een privésleutel in een schilderij. Wie kijkt, ziet smileys, een strand, een landschap. Maar alles hierboven geldt: wie de truc kent, vindt het, en een chat die de foto opnieuw comprimeert, wist het. Voor echte bitcoin eerst de passphrase, die de woorden nutteloos maakt voor wie ze vindt, en pas daarna de schuilplaats.

En Bitcoin? Handtekeningen en hashes verbergen niets: ze zijn zichtbaar, en dienen juist om gezien te worden. Maar een nauwe verwant van steganografie is er wel. Met Taproot, actief sinds 2021, kan een output een hele boom van scripts in zijn publieke sleutel gevouwen houden, en als hij met één handtekening wordt uitgegeven, zal niemand ooit weten dat die scripts er waren.9 Het is hetzelfde principe als de zegels van RGB, verteld in de laatste oefening van Gesloten envelop.

In de klas

Twintig minuten, in tweetallen, met de telefoons. Het deel zonder programmeren is ook goed voor de onderbouw.

  1. Verbergen. De een schrijft een kort bericht in het tabblad «Verberg», kopieert de tekst en stuurt hem naar de klasgenoot, in de chat van de klas of per e-mail.
  2. Zoeken. De ander plakt hem in het tabblad «Vind». Soms komt het bericht aan, soms niet: dat hangt af van wat het programma weghaalt dat hem heeft vervoerd, en uitzoeken welk programma dat doet, hoort bij het spel.
  3. Aan het bord. Wat zijn de rode puntjes en pijlen? Waarom heeft een letter acht cijfers nodig en de euro vierentwintig?

Voor een heel uur over Bitcoin is er In de klas; voor de oefeningen met de antwoorden gesloten in een hash, Gesloten envelop.

Inloggen zonder wachtwoord Alle lessen


  1. Cursus bcademy, notebook «Steganografia» van het materiaal, november 2018; archief van inbitcoin. Het notebook bevat de opgave van de oefening, de proeftekst met de header van BIP-32 en het programma van een student, getest met het woord ciao. ↩

  2. Auguste Kerckhoffs, «La cryptographie militaire», Journal des sciences militaires, 1883: het tweede van zijn zes principes. ↩

  3. Herodotus, Historiën, boek V, hoofdstuk 35. ↩

  4. Herodotus, Historiën, boek VII, hoofdstuk 239. ↩

  5. Het hangt samen met de Steganotheofanie, maar de marge van deze site is te klein om het uit te diepen. ↩

  6. Jim Reeds, «Solved: The Ciphers in Book III of Trithemius's Steganographia», Cryptologia 22, nr. 4 (1998), p. 291-317; Thomas Ernst, «Schwarzweiße Magie», Daphnis 25, nr. 1 (1996). De data van de druk, van de sleutel en van de Index zijn samengevat in het lemma Steganographia van Wikipedia, gelezen op 20 november 2026. ↩

  7. The SNOW Home Page, van Matthew Kwan, gelezen op 20 november 2026. De pagina meldt een fout die op 22 november 1998 is verbeterd, en het programma is sinds 2013 vrij met licentie Apache 2.0. ↩

  8. Amadori, reactie op Facebook, 1 april 2015; en bij Trentino Sviluppo, «Bitcoin e blockchain», 13 december 2017, min. 21. ↩

  9. BIP-341, gelezen op 20 november 2026: de sleutel van de output is de interne sleutel, «bijgewerkt» met de belofte op de boom van scripts. Actief sinds blok 709.632, november 2021. ↩