De wandeling
Vijf etappes te voet door het centrum van Rovereto, 2,2 km, minder dan een uur inclusief het lezen. De zesde is in Povo, waar alles begon, en die bereik je met de bus of de auto.
Je telefoon begeleidt je: hoe ver het nog is, welke kant je op moet, en als je aankomt het verhaal van die plek. Eén hand is genoeg.
De telefoon vraagt om je locatie, om je te vertellen hoe ver het nog is. Zeg je nee, dan begin je op piazza Rosmini.
Je locatie verlaat de telefoon niet. Niemand ontvangt hem, ook wij niet, en deze pagina laadt geen kaarttegels.
-
Vertrek
Station van Rovereto
Een bestaand gebied
0:14“Bitcoin Valley is een gebied, het is een bestaand gebied in Noord-Italië, vooral in Trentino. Het is de plek met de grootste dichtheid aan zaken die Bitcoin accepteren per inwoner.”
Terraforming Bitcoin 2019, kanaal Bitcoin Valley, 2018, min. 0:04. In het Italiaans gezegd. Onze vertaling, zin voor zin. Rovereto ligt aan de Brennerlijn, tussen Verona en Trente. Kom je met de auto, parkeer dan op parkeerplaats Centro Storico, want het centrum is een autoluwe zone, en begin daar.
-
Etappe 1
Piazza Rosmini
Zo kom je er. Steek voor het station piazzale Orsi over en neem corso Rosmini, steeds rechtdoor, ruim zeshonderd meter, tot aan het plein. Tabakszaak Turri is op nummer 19. 870 meter, 11 minuten.
Je doet er van alles
0:17“Hier in Europa kun je een biertje kopen, kun je de krant gaan halen, kun je uit eten gaan, kun je ook wat vreemdere, minder alledaagse dingen doen, zoals de overschrijving van een auto, je rijbewijs halen, een bril kopen, tanken, je doet er van alles.”
Terraforming Bitcoin 2019, kanaal Bitcoin Valley, 2018, min. 0:19. In het Italiaans gezegd. Onze vertaling, zin voor zin. September 2023. Paolo Coletti loopt met een camera door Rovereto en probeert alles met zijn telefoon te betalen. In de tabakszaak blijft hij staan: voor hem staat een meisje dat al in bitcoin aan het betalen is. Niemand heeft het geregeld, en hij voelt de behoefte om dat te zeggen.
“Ik zweer het, de opname is niet in scène gezet.”
Paolo Coletti, in de tabakszaak, 2023
September 2023, uit de video van Coletti. Die dag probeert hij het op negen plekken: zes perfecte betalingen met Lightning, twee on-chain door een verkeerd betaalverzoek, één overgeslagen omdat de winkel nog niet had getekend. Niemand zegt tegen hem “ik weet niet hoe het werkt”.
Tabakszaak Turri is niets nieuws: hij staat op de flyer van oktober 2016, tussen de veertien deuren waar je kunt betalen. Op 20 september 2017 kopt de Trentino *Sempre più pagamenti in bitcoin*, en Roberto Turri zet er zijn naam en gezicht bij.
En in de tabakszaak, vertelt Marco Amadori, vragen ze je inmiddels: “Op de oude manier of Lightning Network?”. Een gewone winkelier die de vorige manier de oude noemt.
Het gebaar
Betaal hier met Lightning. De vermelding op de kaart geeft het aan. Koop iets kleins en zeg het zelf, voordat ze het je vragen.
-
Etappe 2 · Lauden en None
Via Rialto 16
Zo kom je er. Neem vanaf het plein via Orefici, steek piazza Battisti over en loop door in via Rialto. Op nummer 16 is de etalage met de grote oranje B. 210 meter, 3 minuten.
Een fysieke plek
0:20“Comproeuro, waar we nu binnen zijn, is een fysieke plek die je antwoord geeft op de vraag: hoe kom ik aan Bitcoin, waar vind ik ze, wat doe ik ermee, hoe bewaar ik ze veilig, waar kan ik ze uitgeven. Dat is goed voor de burger die hier binnenkomt om te weten hoe, maar ook voor de winkelier die hier komt en vraagt: kan ik ze ook accepteren, heb ik er iets aan?”
Terraforming Bitcoin 2019, kanaal Bitcoin Valley, 2018, min. 2:20. In het Italiaans gezegd. Onze vertaling, zin voor zin. Op 5 december 2017 beschrijft Wired de eerste winkel in Italië waar je naar binnen gaat om bitcoin te kopen. Het is deze: de Comproeuro. De naam speelt met “compro oro” (ik koop goud), en een paar dames, vertelt Marco Amadori, kwamen binnen in de overtuiging dat ze hun goud konden verkopen.
Binnen was het wit en minimalistisch, met een bitcoinautomaat. Een medewerkster kocht een Vespa om in de winkel te zetten.
“De Vespa is voor mij een symbool van vrijheid, net als Bitcoin.”
Een medewerkster van de winkel, tegen een onderzoeker, 2018. Vertaalde zin
Via Rialto bij Striscia la Notizia, december 2018. In maart 2018 opent Aaron van Wirdum zijn reportage voor Bitcoin Magazine in de winkel, die toen op de hoek hier tegenover zat: een grijzende man heeft 80 kilometer gereden, installeert de wallet, schrijft twaalf woorden op een blauw vel en stopt briefjes van 50 euro in de automaat. Hij geeft de voorkeur aan menselijk contact.
Achter deze toonbank legden ze uit wat een wallet is aan de mevrouw met de kinderen en zeiden ze “stop” tegen wie op het punt stond geld te sturen naar iemand die hij op WhatsApp had gevonden. Sinds december 2025 mag de winkel door de Europese MiCA-verordening (MiCAR) niet meer rechtstreeks kopen en verkopen, en op 27 november 2026 sluit hij. Eerst op de hoek hier tegenover, een tijd lang in via Dante, daarna hier: negen jaar lang kwamen mensen hier binnen om vragen over Bitcoin te stellen.
Het gebaar
Betaal vlakbij met Lightning. Bij Forno di Pitagora, in via Rialto 28, is de koffie 10% goedkoper. Dat zijn de Lauden van de pelgrim.
In de etalage hing een QR-code, begonnen als kerstactie, die bij elk blok een paar satoshi's weggaf, ook als de winkel dicht was: in september 2023 heeft Coletti er 252 opgehaald.
-
Etappe 3 · Voor de Vespers
Piazza Malfatti
Zo kom je er. Neem vanaf de etalage via Mercerie tot piazza delle Erbe en loop rechtdoor: het plein daarna is piazza Malfatti. Mani al Cielo is op nummer 27. 232 meter, 3 minuten.
De barman
0:21“Maar wat gebeurde er op een gegeven moment? Een barman in Rovereto, ergens in het verre jaar 2000-nogwat, toen bitcoin 2000 euro bereikte, dus je kunt nagaan wanneer het was door naar de markt te kijken, besloot om het te vieren zelfs 25% korting te geven op alles wat in bitcoin werd betaald.”
Marco Amadori, Met Paolo Coletti, comproeuro, 2025, min. 0:59. In het Italiaans gezegd. Onze vertaling, zin voor zin. Op 28 januari 2015, hier in bar Mani al Cielo, betaalt Marco Amadori Gianpaolo Rossi, de eigenaar, een biertje in bitcoin. Twee jaar later maakt Rossi de rekening: “Die 3 euro zijn nu 15 geworden”.
Begin juni 2018 zet inbitcoin hier zijn eerste Lightning-node aan. Een paar maanden eerder had iemand in Berlijn in een pub met Lightning betaald, maar tussen de laptops van de ontwikkelaars. Hier is het iets anders: de ontwikkelaars van RGB betalen vanuit de tuin, ieder met een andere wallet, en wie de betaling ontvangt, is geen technicus.
“Er was een betaalterminal in handen van de nietsvermoedende ober.”
Marco Amadori, over juni 2018
Mani al Cielo, 14 september 2018: “Pagamento bitcoin” op de kassabon. Tussen februari en mei van dat jaar kost het eerste gesprek van een student antropologie uit Utrecht met Amadori, bij Mani al Cielo, “een aantal biertjes”. Op 3 januari 2019 is hier de afspraak om om 19.15 uur te ontkurken, Midden-Europese tijd, zoals het genesisblok, tien jaar later.
Het gebaar
Vraag het aan de bar. De vermelding op de kaart geeft vandaag geen Lightning aan. Als het kan, betaal waar het gebeurd is. Zo niet, dan past een biertje in euro er ook bij.
-
Etappe 4 · Vespers
Le Radici
Zo kom je er. Ga terug naar piazza delle Erbe en neem de Scala della Torre. Le Radici is op nummer 7. Honderd meter, 2 minuten.
De 22%
0:24“Dat deze winkeliers je een prikkel geven om in bitcoin te worden betaald, omdat ze het aan den lijve hebben ondervonden: verdorie, als ik korting had gegeven, hadden ze me misschien meer bitcoin gebracht. En dat is gebeurd, zodat er in Rovereto een paar winkeliers zijn, er is zelfs een bar die 22% korting geeft als je in bitcoin betaalt. Kortingen zijn meestal lager, rond de 10%, gemiddeld.”
Marco Amadori, De toespraak van Padua, 2025, min. 31:27. In het Italiaans gezegd. Onze vertaling, zin voor zin. De eerste bijeenkomsten heetten Bitcoin Meetup en werden in een van de bars gehouden. Het thuis van de bijeenkomsten van nu is hier: de Satoshi Spritz. In 2025 beschrijft ook Cinco Días, de Spaanse economische krant, het zo, als de ontmoetingsplek van de community. Op 18 juli van dat jaar gaf Marco Amadori hier een inleiding tot mining.
In de hele Valley bepaalt elke winkel zijn eigen korting. De hoogste is deze, 22%, en dat getal is niet toevallig.
“22 because it's like the VAT in Italy.”
Marco Amadori, bij Bitrefill, 2021De korting voor wie in bitcoin betaalt, is even hoog als de Italiaanse btw, hetzelfde percentage: een stedelijke rebellie.

De Bitcoin Zòbia bij Radici. Er staat geen datum op de flyer: vraag bij Radici of hij nog doorgaat. Het gebaar
Betaal hier met Lightning. De vermelding op de kaart geeft 22% korting, de hoogste van de Valley. Vraag naar de Satoshi Spritz.
-
Etappe 5 · Completen
Hotel Rovereto
Zo kom je er. Ga terug naar piazza delle Erbe, neem via Tartarotti, dan via delle Scuole en via Stoppani tot corso Rosmini. Sla daar linksaf, richting station: het hotel is op nummer 82. 750 meter, 10 minuten.
Hier is niets gedenkwaardigs gebeurd, en daar gaat het nu juist om. Hotel Rovereto accepteert volgens de kaart Lightning: één regel in een vermelding, zonder gedenkplaat en zonder artikel.
In december 2015 noemde de pers Rovereto de Italiaanse hoofdstad van bitcoin: 18 adressen op minder dan 40.000 inwoners, tegen 32 in Milaan en 22 in Rome. In 2018 heette het project Terraforming en wilde het Bitcoin bewoonbaar maken: drinken, eten, de huur betalen (ja, echt de huur), tanken.

December 2015: Rovereto, Italiaanse hoofdstad van bitcoin. “Grootste demo ter wereld.”
Nicola Vaccari, medeoprichter van inbitcoinDoor de demo ben je net gelopen. Meer dan vijfduizend betalingen aan de kassa sinds juli 2015, en dat zijn alleen de betalingen die het register ziet. Het einde moet nog geschreven worden, en intussen wordt hier betaald.
Het gebaar
Betaal hier met Lightning. De vermelding op de kaart geeft het aan. Slaap je in Rovereto, dan is dit het laatste gebaar van de dag; voor kamers en prijzen vraag je het aan de receptie. Van hier naar het station is het 300 meter, rechtdoor over de corso.
-
Laatste etappe, optioneel
Oro Stube, Povo
Zo kom je er. Via Sommarive 10, op de heuvel boven Trente, een kilometer of twintig hemelsbreed: hier stop je met lopen. Met de bus: trein naar Trente, dan de stadsbus naar Povo; lijn en dienstregeling bij Trentino Trasporti, die houden wij niet bij. Met de auto: richting Trente, dan Povo.
November 2014. Een onderzoeker vraagt de pizzeria bij het onderzoekscentrum of ze bitcoin wil accepteren. Hij vraagt het half voor de grap. Er is geen bedrijf, er is geen naam, en de dienst zal draaien op machines die vrienden uitlenen.
“Ja, ja, gaaf.”
De Oro Stube, november 2014, zoals Marco Amadori het verteltDe eerste betalingen zijn van die maand. De onderzoeker is Amadori, en op driehonderd meter van hier ligt zijn Fondazione Bruno Kessler. Dat jaar vroeg de directeur van zijn instituut hem om voor alle onderzoekseenheden over Bitcoin te spreken: ze verwachtten een stuk of twintig mensen, er kwamen er meer dan 150.

De onderzoeker twee jaar eerder: TEDx Pordenone, september 2012. Alles wat je in Rovereto hebt gezien, komt voort uit dit antwoord. Een berichtje over de pizzeria komt tot in de bar aan piazza Malfatti, en de rest heb je gelopen.
Het gebaar
Betaal hier met Lightning. De vermelding op de kaart geeft 10% korting. Amadori herinnert zich “een heerlijke pizza”: controleer het zelf.
Als je een hele dag hebt
De wandeling duurt minder dan een uur. Met een hele dag worden de etappes de uren van het getijdenboek: Lauden bij Forno di Pitagora, Sext bij River Bar Gelateria, in via Fiume, aan de overkant van de Leno, None bij de etalage in via Rialto, dan piazza Malfatti, Vespers bij Radici en Completen in Hotel Rovereto. De vermeldingen komen uit het archief, dus vraag het voordat je bestelt.
Een dag in Rovereto Je pelgrimspaspoort Alle plekken op de kaart